ଶାମ୍ବ ଦଶମୀର ପୂଜା ବିଧି

ମକର ସଂକ୍ରାନ୍ତି ପରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବଙ୍କର ଆଉ ଏକ ବିଶେଷ ପୂଜା ଭାବେ ଆସିଛି ଶାମ୍ବ ଦଶମୀ । ବର୍ଷର ବାରମାସ ଯାକ ବିଭିନ୍ନ ପର୍ବପର୍ବାଣି ପାଳିତ ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମୁଖ୍ୟତଃ ଶ୍ରାବଣ ଅମାବାସ୍ୟା ଚିତାଲାଗିଠାରୁ ପୌଷ ଶୁକ୍ଳ ଦଶମୀ ଶାମ୍ବଦଶମୀ ମଧ୍ୟରେ ଅଧିକାଂଶ ପର୍ବ ପାଳିତ ହୋଇଥାଏ । ଶାମ୍ବ ଦଶମୀକୁ ଚାନ୍ଦ୍ରମାନ ବର୍ଷର ଶେଷ ପର୍ବ କହିବାର ତାତ୍ପର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛି ଏହାପରେ ଚିତାଲାଗି ଅମାବାସ୍ୟା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରାୟ ଛଅମାସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆଉ ଏତେ ପିଠାପଣାର ପର୍ବ ପଡ଼େ ନାହିଁ । 

ପୂଜା ବିଧି 

ପୌଷ ମାସ ଶୁକ୍ଳ ଦଶମୀ ତିଥିରେ ଶାମ୍ବ ଦଶମୀ ପାଳନର ଏକ ବିଶେଷ ପୂଜା ବିଧି ରହିଛି ।  ସକାଳେ ମା’ମାନେ ଶୁଦ୍ଧପୂତ ହୋଇ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଅର୍ଘ୍ୟ ପ୍ରଦାନ କରିଥାନ୍ତି । ନାରୀମାନେ ନିଜ ସନ୍ତାନଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ କାମନା କରି ଏହି ତିଥିରେ ନିଷ୍ଠାର ସହ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ପୂଜା କରିଥାନ୍ତି । ଶାମ୍ବ ଦଶମୀର ବିଶେଷତ୍ୱ ହେଉଛି, ଆକାଶରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ତିନି ସ୍ଥିତିକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି ଘରେ ତିନିପ୍ରକାର ଧୂପ ବା ପୂଜା ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୋଇଥାଏ ।   

ଏହାପରେ ସନ୍ତାନମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମାନସିକ ହୋଇଥିବା ପିଠାପଣା ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯାଏ । ସମସ୍ତ ପିଠା ଓ ଗୁଡ଼ରେ ତିଆରି ବିଶେଷ ପଣାକୁ ତୁଳସୀ ଚଉରା ମୂଳେ ରଖାଯାଇ ଭୋଗ ଲଗାଯାଇଥାଏ । ଏହାପରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବଙ୍କ ବ୍ରତକଥା ପଢ଼ିସାରି ପୂଜା ସମାପ୍ତ ହୁଏ । ସନ୍ତାନମାନଙ୍କ ଦୀର୍ଘ ଆୟୁସ କାମନା କରି ଏହି ପୂଜା କରାଯାଇଥାଏ ।

ଅନ୍ୟ କେତେକ ମତରେ ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟରୁ ସୂର୍ଯ୍ୟାସ୍ତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ବିଧିବିଧାନ ଓ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ବ୍ୟଞ୍ଜନରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ପୂଜାର୍ଚ୍ଚନା କରାଯାଏ।

1. ପ୍ରାତଃ କାଳ ପୂଜା

1. ସକାଳ ସମୟରେ ଯେଉଁ ପୂଜା ହୋଇଥାଏ ସେତେବେଳେ ପ୍ରଥମେ ସକାଳୁ ସ୍ନାନ କରି ଯେଉଁ ସ୍ଥାନରେ ପୂଜା ହେବ ସେହି ସ୍ଥାନ କୁ ଭଲ ଭାବରେ ଧୋଇ ସେଠାରେ ଗଙ୍ଗା ପାଣି ବା ଗୋବର ପାଣି ଛିଞ୍ଚି ଦିଅନ୍ତୁ । ତାପରେ ସେଠାରେ ଝୋଟି ଚିତା ପକାନ୍ତୁ । ଏହାପରେ ସେଠାରେ କଳସ ସ୍ଥାପନ କରିବେ । ପ୍ରଥମେ କଳସ ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦେବଙ୍କୁ ପୂଜା କରନ୍ତୁ ଏବଂ ନିଜ ସନ୍ତାନଙ୍କ ନାମରେ ଭୋଗ ଲଗାନ୍ତୁ ।
   
2. ଯେଉଁ ସ୍ଥାନରେ ଚିତା ପକାଇଛନ୍ତି ସେଠାରେ ଛୋଟ ଛୋଟ କଦଳୀ ପତ୍ର ରଖନ୍ତୁ ଏବଂ ସେହି କଦଳୀ ପତ୍ର ରେ ସକାଳ ର ଭୋଗ ପରସନ୍ତୁ । ଅରୁଣୋଦୟ ସମୟରେ ଧୂପ ହୁଏ । ନାରୀମାନେ ଶୁଦ୍ଧପୂତ ଶୁଚିମନ୍ତ ହୋଇ ଏହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଫଳମୂଳ ଓ ମିଷ୍ଟାନ୍ନ ଇତ୍ୟାଦି ନୈବେଦ୍ୟ ବାଢ଼ନ୍ତି । ବ୍ରାହ୍ମ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ପୂଜା ନୈବେଦ୍ୟ ବା ପ୍ରଥମ ଧୂପ ଅନୁଷ୍ଠିତ କରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ପୂରାଣ ପାଠ କରିଥାନ୍ତି ।  

2. ଦ୍ଵିପ୍ରହର ପୂଜା

1. ମଧ୍ୟାହ୍ନରେ ମଧ୍ୟାହ୍ନ ସୂର୍ଯ୍ୟ ତେଜୋଦୀପ୍ତ ଭାସ୍କରଙ୍କୁ ଦ୍ୱିତୀୟ ଧୂପ ଦିଆଯାଏ ।  ଏହି ଭୋଗ କୁ ୭ ଟି ବାଇଗଣ ପତ୍ରରେ ଯଥା ଗଇଁଠା, ଖିରି,  ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଛଣା ପିଠା, ଖେଚୁଡି, କାକରା, ଆରିସା ପିଠା, ପୁରି,ଫଳମୂଳ, ସାକର, ମଣ୍ତ| ମାଲପୁଆ, ଲଡୁ, ଗଜା, ବିରି ଲଡୁ,ରସଗୋଲା, ମିଠାଦହି ଆଦି ନୈବେଦ୍ୟ ରୂପେ  ଅଲଗା ଅଲଗା କରି ରଖି ପୂଜା କରନ୍ତୁ । ଛୁଆଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ମନାସି ମାଆମାନେ ଯାହା ଯାଚିଥାନ୍ତି ସେହିସବୁ ତିଆରି କରି ପୂଜା କରାଯାଇଥାଏ ।
   
2. ସର୍ବ ଶେଷରେ  ୭ଥର ପାଣି ଛଡାନ୍ତୁ ଏବଂ ମଝି ରେ ଥିବା ପତ୍ରର ଭୋଗକୁ ଘରର ସଦସ୍ୟ ଙ୍କୁ ଖାଇବାକୁ ଦିଅନ୍ତୁ ।ଏହାପରେ ଛୋଟ ଛୋଟ ପିଲା ଙ୍କୁ ଭୋଗ ଦିଅନ୍ତୁ ।  ଗୃହର ପ୍ରତି ସଦସ୍ୟଙ୍କ ନାମରେ ଗୋଟିଏ ଗୋଟିଏ ଫଳ ଯଚାଯାଇଥାଏ | ସେଇ ଅନୁସାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଅର୍ପଣ କରାଯାଏ ପୂଜା ସମ୍ପନ୍ନ କରନ୍ତୁ । 
   
3. ଦ୍ଵିପ୍ରହର ସମୟରେ ଗୋଟିଏ ପିତଳ ପାତ୍ରରେ ହଳଦୀ ପାଣିରେ ପାନ ପତ୍ର ପକେଇ ଚଉଁରା ମୂଳରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବଙ୍କ ପ୍ରତିବିମ୍ବକୁ ସେଇ ହଳଦୀ ପାଣିରେ ଦର୍ଶନ କରିଥାନ୍ତି | ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କୁ ଘରର ସମସ୍ତ ସଦସ୍ୟ ହଳଦୀ ପାଣି ଅର୍ପଣ କରନ୍ତୁ । ଏହାପରେ ସେହି ପାଣିରୁ ସନ୍ତାନମାନଙ୍କ ଉପରେ ସିଞ୍ଜନ କରାଯାଏ ଓ ପାଦୁକା ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ । ତାପରେ ମା' ମାନେ “ଶାମ୍ବ ଦଶମୀର ବ୍ରତ କଥା" ପାଠ କରିବା ସହ ପରିବାରବର୍ଗଙ୍କ ଶୁଭକାମନା ମନାସି ଥାନ୍ତି | ଏହିପରି ଭାବରେ ମଧ୍ୟାହ୍ନ ପୂଜାକୁ ସମ୍ପନ୍ନ କରନ୍ତୁ ।

3. ସନ୍ଧ୍ୟା ପୂଜା

1. ଶେଷରେ ଅସ୍ତଗାମୀ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଧୂପ, ଦୀପ, ନୈବେଦ୍ୟ ଦେଇ ପୂଜା କରାଯାଇଥାଏ । ଶେଷଧୂପ ବା ତୃତୀୟ ଧୂପ ହେଉଛି ସନ୍ଧ୍ୟା ସମୟର ଅସ୍ତାଚଳଗାମୀ ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବଙ୍କ ନିମିତ୍ତ । ସନ୍ଧ୍ୟା ସମୟରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଙ୍କ ଅସ୍ତକୁ ଅନାଇ ପୂଜା କରାଯାଇଥାଏ । ଏହି ସମୟରେ ମଧ୍ୟ ଆପଣ ଚିତା ପକାଇ ସେଠାରେ କଦଳୀ ପତ୍ର ରଖନ୍ତୁ ଏବଂ ସେଥିରେ ବାଇଗଣ ପତ୍ର ମଧ୍ୟ ରଖନ୍ତୁ । ଏହି ଧୂପରେ ମଧ୍ୟ ଏଣ୍ଡୁରି , କାକରା, ମାଲପୁଆ, ଗଜା ଆଦି ନୈବେଦ୍ୟ ଅର୍ପଣ କରାଯାଇଥାଏ । ସାୟଂକାଳରେ “ମହାକାଳ ପୂଜା" କରାଯାଏ | 
   
2. ଏହି ପୂଜାରେ ବୁଢା ଚକୁଳି, ଘଡ଼ଘଡିଆ ଘାଣ୍ଡ ତରକାରୀ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯାଇ ଯମଦେବଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ନୈବେଦ୍ୟ ରୂପେ ଅର୍ପଣ କରାଯାଏ | ତେବେ ଆପଣ ଭୋଗ ଲଗାଇ କେବଳ ମଝି ପତ୍ରକୁ ଛାଡି ଦେଇ ଅନ୍ୟ ପତ୍ରର ଭୋଗକୁ ବାଣ୍ଟି ଦିଅନ୍ତୁ । ତେବେ ଏହିପରି ଭାବରେ ସନ୍ଧ୍ୟା ପୂଜା ସମ୍ପନ୍ନ କରନ୍ତୁ । 
3. କୃଷିପ୍ରଧାନ ଓଡ଼ିଶା ରାଜ୍ୟରେ ଏ ସମୟରେ ପନିପରିବାରେ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ପରିମାଣରେ ଉପଲବ୍ଧ ଥାଏ । ବିଭିନ୍ନ ପନିପରିବାରେ ଏ ପର୍ବରେ ଯେଉଁ ତରକାରୀ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୁଏ, ତାକୁ “ଘଡ଼ଘଡ଼ା ତିଅଣ” କୁହାଯାଏ । ଏହି ପର୍ବର ମୁଖ୍ୟ ହେଉଛି ଏହି ଘାଣ୍ଟ ତରକାରୀ ଘଡ଼ାଘଡ଼ା ତିଅଣ ।
4. ଏହି ଘଡ଼ଘଡ଼ା ତରକାରୀ ସବୁପ୍ରକାର ପରିବା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇଥାଏ ଏବଂ ସିଝିବାର ଘଡ଼ଘଡ଼ ଶଦ୍ଦ ପରେ ଏହାକୁ ଚୂଲିରୁ ଓହ୍ଲାଇ ସନ୍ଧ୍ୟା ପୂଜା କରାଯାଇଥାଏ । ତେଣୁ ଏହି ବ୍ୟଞ୍ଜନର ନାମ ‘ଘଡ଼ଘଡ଼ା ତିଅଣ’ ହୋଇଛି ।